VIRIDIS / KREV
STRONA GŁÓWNA AKTUALNOŚCI DZIKA RZEKA POPiG KRE VIRIDISPaździernik 23 2017 17:00:58
EKOLOGIA:

> DZIKA RZEKA

> HERPETOFAUNA

> TRESURA STOP

> UMARŁE DRZEWA

KULTURA:
> OŻYWIĆ MIASTO

> OPUSZCZONE I ZAPOMNIANE

SPOŁECZEŃSTWO:
> MANIFEST

POLUB NAS NA FB
Online
Gości Online: 1
Brak Użytkowników Online

Zarejestrowanch Uzytkowników: 92
Nieaktywowany Użytkownik: 489
Najnowszy Użytkownik: ExpappyExteno
Logowanie
Nazwa Użytkownika

Hasło



Nie jesteś jeszcze naszym Użytkownikiem?
Kilknij TUTAJ żeby się zarejestrować.

Zapomniane hasło?
Wyślemy nowe, kliknij TUTAJ.
Zamek w Krasnymstawie
ZAMEK W KRASNYMSTAWIE

Jedną z najznakomitszych budowli w dziejach Krasnegostawu był zamek warowny nad Wieprzem. Niestety podobnie jak wiele ciekawych elementów architektury naszego miasta zniknął on z jego panoramy rozebrany do gruntu. W latach 80 i 90 XX w. przeprowadzano barania archeologiczne które potwierdziły lokalizację zamku w rejonie dzisiejszego amfiteatru oraz "zaplecza" szkoły zawodowej. Niestety to odkrycie, a w zasadzie potwierdzenie niewiele zmieniło. Pomimo zaleceń konserwatorskich które mogły przywrócić czekające w ziemi zamkowe fundamenty wraz z poziomem schodów i piwnic, a nawet dać podstawę do rekonstrukcji przyziemnych partii zamkowych murów, od czasu badań miasto nie zrobiło nic. W chwili obecnej trwa procedura rozpatrywania wniosków do zmiany Studium Zagospodarowania i Kierunków Rozwoju Miasta Krasnystaw, w którym, dzięki staraniom naszego Stowarzyszenia, być może uda się ograniczyć plany zagospodarowania (w tym zabudowy kubaturowej) obszaru przyległego do amfiteatru oraz wprowadzić zapisy odnośnie stanowiska "zamek" będącymi powtórzeniem zupełnie ignorowanych całymi latami zaleceń konserwatorskich. Tym czasem pozostaje nam zbierać, dokumentować i upowszechniać wszelkie niezatarte jeszcze przez czas informacje dotyczące krasnostawskiego zamku, do ogólnego zestawienia których to informacji doszło w poniższym tekście.

------------------

Według tradycji, zamek miał powstać już za panowania Kazimierza Wielkiego, który jakoby to nakazał jego budowę 700 metrów na południe od dawnego, ruskiego grodu. Przyjmuje się to w zasadzie za fakt historyczny, jednak próżno szukać w źródłach na to bezpośredniego dowodu. Tego, że zamek istniał tu w początkach XV w. pośrednio dowodzą liczne wizyty w Krasnymstawie Władysława Jagiełły, o których dowiadujemy się z kronik, a także z dokumentów kancelarii królewskiej wystawianych w Szczekarzewie* i później już w Krasnymstawie. Między innymi z Kroniki Długosza wiemy na przykład , iż Jagiełło pod koniec zimy 1426r. kurował najpierw w Lubomli, potem w Krasnymstawie swoją złamaną podczas pobytu w Białowieży nogę. Pomimo, iż Jagiełło przez kilka poprzednich miesięcy ukrywał się przed szalejącą w królestwie polskim zarazą w puszczach litewskich można śmiało domniemywać, iż w Krasnymstawie podobnie jak w Lubomli musiał gościć na zamku. Tu warto jednak zaznaczyć, iż zamek w Lubomli był zamkiem drewnianym.**

W latach 1490, 1499, 1500, miasto oraz okoliczne wsie nawiedzały najazdy tatarskie, poważnych zniszczeń doznało miasto jak i zamek w Krasnymstawie. W rezultacie tego, za sprawą Aleksandra Jagiellończyka (1501-1506) dokonano odbudowy murów miejskich, czego to dokonano według najnowszych zasad sztuki fortyfikacyjnej. Miasto odtąd chronione było dwoma pierścieniami wałów i fos, a na rozbudowę fortyfikacji samego zamku przeznaczono część terenu należącego dotąd do klasztoru Augustianów.

Następnie wśród interesujących nas źródeł, pojawiają się lustracje i inwentarze jakie sporządzano dla miasta i zamku. Takowe zachowały się z lat 1560- 1782. Umożliwiają one min. ustalenie głównych elementów zamku. I tak, z najstarszego zachowanego inwentarza z 1560 r. dowiadujemy się m.in., iż na zamek prowadziła od przygródka starego brama, o drzwiach drewnianych "stroistych", dalej za murem, za kolejnymi wrotami, w dziedzińcu "dom wielki murowany w cegłę", inwentarz wspomina ponadto m.in. o stajni na 100 koni.

Kolejny inwentarz z 1572 r. wymienia wieżę murowaną ulokowaną od przedmieścia (lubelskiego) w której piwnicach "złoczyńce męczą", w owej bramie mieściła się również duża komora z armatą. Wzmiankowane są również: "łaźnia bardzo stara", zamek murowany, wieża. Regestr dochodów z Krasnostawskiego zamku z tego samego roku wspomina zamek w odbudowie, uzupełnia też opis o "basztę otworzastą murowaną", wnioskując z opisu ulokowana była od strony południowo wschodniej. Dodatkowo przy opisie "domu murowanego" wymienia się dwie wieże - po obu jego stronach, oraz dalej w murze kolejne dwie "baszcice murowane niezakryte", ponownie wymienia się również stajnie" na ponad 100 koni".

Tu warto przerwać analizę lustracji i wspomnieć o wyjątkowym więźniu jakim był arcyksiążę Maksymilian Habsburg pretendent do tronu Polskiego, który pojmany został 24 stycznia 1588 r. (w bitwie pod Byczyną) przez hetmana Jana Zamoyskiego, trafił do Krasnegostawu gdzie więziony był najprawdopodobniej jak głosi część źródeł w wieży bramnej w której, jak już wyżej wspominano, faktycznie mieściły się komory więzienne.

Nawiązanie do tego epizodu zawiera krótki inwentarz z 1659r. opisuje on "zamek nad rzeką Wieprzem, murem w około obwiedziony i brama jest z przyjazdu Maksymilianowska nazywana". Z dalszego opisu wyłania się zamek częściowo zniszczony, konkretnie popalony, remontowany przez starostę.

Księga Grodzka Krasnostawska z kwietnia 1782 roku podobnie jak najstarszy opis (z 1560r.), wymienia za fosą od strony miasta dwie bramy - prawdopodobnie obie tożsame z bramami zamieszczonymi na akwareli Zygmunta Vogla. Dalej już przy domu murowanym wymienia się ganek "pod osobnym dachem murowany" którego daszek widoczny jest również na rycinie Vogla (patrz ilustracja powyżej). Następnie następuje opis wnętrza zamku, oraz jego otoczenia. "Wieża maxymiliańska w kwadrat murowana żadnego nie mająca sklepienia ani mieszkania, opustoszała w której po bokach chlewiki dwa nowe dla bydła służące pokryte. W tej wieży niejako w bramie jest wrót podwójnych dwoje z poręczami i kunami żelaznymi do zamykania dziedzińca zamkowego". Dalej wymienia się ogrody i chmielnik(!), oraz "dach nad zamkiem pod gontami, w murach kryty; łamany".

W 1787 roku, w zamku krasnostawskim zatrzymuje się w czasie swej podróży król Stanisław August Poniatowski z dworem, w relacji znajduje się interesująca wzmianka o zamku. "Zamek ten starożytny w całości utrzymany zawsze, i nowymi murami powiększony". Jeśli wierzyć tym słowom, to sam zamek właściwy jakim był dom murowany, był w znacznym stopniu tą samą budowlą którą opisywały wcześniejsze lustracje. Zresztą w samych lustracjach znajduje się sporo analogii, co istotne żadna wzmianka nie dotyczy budowli nowej - wszędzie pojawiają się wzmianki o starych zniszczonych elementach; wrotach, zniszczonych starością podłogach, etc.

W czerwcu 1794 r. miasto zajęły wojska carskie, "wtedy też w bliżej nieustalonych okolicznościach ulega spaleniu zamek krasnostawski". Ten sam rok, 1794 przyjmuje się również za czas powstania pierwszej akwareli znakomitego malarza i rysownika Zygmunta Vogla. Wnioskować można, iż miało to miejsce już po pożarze, o czym może świadczyć brak pokrycia dachowego wspominanego Księdze Grodzkiej z 1782 r.. Drugi, analogiczny widok na zamek z 1810 r. prawdopodobnie został stworzony już w oparciu o szkice z poprzedniej wizyty Vogla. Warto tu przyjrzeć się szczegółom obrazu gdyż w tle, po lewej stronie, dodatkowo zostały częściowo zarejestrowane inne krasnostawskie budowle: stary kościół przyklasztorny Augustian wraz z klasztorem, kościół jezuicki - obecnie św. Franciszka - widok sprzed zawalenia się w 1849r. kopuły, oraz najprawdopodobniej nieistniejący już budynek katedry chełmskiej, której wizerunków zupełnie nie znamy.

Początek XIX wieku to szybko postępujący zanik zamku. Wcześniej spalony, po wielkim pożarze miasta w 1811 roku, podobnie jak mury miejskie stał się źródłem kamienia na odbudowę kamienic starówki, urobek kamienny z zamku służył również do brukowania dróg. Siedziba starosty z zamku została przeniesiona na przedmieście, w rejon dzisiejszej ulicy Sikorskiego, gdzie co najmniej od tego czasu funkcjonował folwark starościński wraz z dworem będącym siedzią starosty.

W 1816r. zamek wspomina podczas swej podróży Julian Ursyn Niemcewicz, "już tylko dwie ściany zostały, świadczące jednak piękną strukturę tego gmachu". Mniej więcej z tego czasu ma pochodzić również rysunek Sierakowskiego przedstawiający pozostałości Wieżycy Maksymilianowskiej obejmujący również fragment zamku w Krasnymstawie.

Do roku 1824 rozebrano pozostałości krasnostawskiego zamku. W kolejnych latach zniwelowano teren zasypując resztki fos, a około połowy XIX wieku na miejscu zamku wybudowano stajnie wojsk carskich przy czym dość powszechnie uważa się, że przy budowie mogły zostać wykorzystane fundamenty zamku. W latach 70 XX wieku, bez choćby archeologicznych nadzorów, na części dawnego plateau zamku, miasto wybudowało amfiteatr. Pierwsze badania archeologiczne tego ternu zostały przeprowadzone dopiero w latach 1984-85.

W rezultacie badań wyznaczono najstarszy poziom osadniczy z XIV-XV wieku. Okryto pozostałości wału ziemnego otaczającego przedzamcze, dalej pozostałości kolebkowego sklepienia piwnicznego z XV wieku, wymienianego w lustracji z 1560r., dokonano lokalizacji niektórych elementów architektonicznych widocznych na akwareli Vogla min. ścian oficyny zamkowej, czy 2 metrowej grubości muru biegnącego przy dziedzińcu zamkowym. Badania potwierdziły częściowo wykorzystanie murów ogrodzeniowych zamku do osadzenia murów stajni, dostarczyły również zabytków w postaci ceramiki użytkowej i kafli piecowych z okresu funkcjonowania zamku. Wyniki wykluczają jednocześnie funkcjonowanie, bezpośrednio w miejscu badań, zamku z czasów Kazimierza Wielkiego. Autor badań wyraża w tej kwestii opinię, iż zamek Kazimierza mógł być założeniem znajdującym się bezpośrednio przy wieży Maksymiliańskiej, której to obszar po dziś dzień nie został przebadany ani nawet precyzyjnie ustalony. Można jednak przyjąć, iż znajdowała się ona na obszarze dzisiejszego boiska szkolnego ZSZ.

Poza zabytkami z prac archeologicznych, kilka kamiennych elementów wydobyto z rzeki Wieprz podczas jej regulacji w epoce PRL-u obecnie prezentowane są one w Krasnostawskim Muzeum, obecnie prezentowane są one w mu. Jednak to nie wszystko co pozostało. W Puławach, na ścianie Domku Gotyckiego możemy zobaczyć kamienny fragment pochodzący z wieży Maksymiliańskiej, zabrany z Krasnegostawu jako pamiątka przez Izabellę Czartoryską, niestety w czasie II wojny światowej fragment ów uległ częściowemu zniszczeniu. Również w samym Krasnymstawie, w ścianie pałacyku biskupiego znajdują się dwa pochodzące najprawdopodobniej z zamku elementy - nadproża, (ewentualnie mogą one pochodzić z jednej z bram miejskich tj. krakowskiej która była zlokalizowana bezpośrednio w sąsiedztwie miejsca w którym zostały one wmurowane tj. bezpośrednio przy miejskim murze którego to krawędź po dziś dzień zdaje się wciąż wystawać z pałacyku biskupiego ). Na jednym z nadproży widoczny jest kontur tarczy oraz napis "VERBUM DOMINI" - zapewne, jest to część zdania, którego dalszy człon stanowią słowa: "MANET IN AETERNUM", co w całości znaczy: słowo pańskie przetrwa na wielki - fakt słowo pańskie przetrwało. Fraza ta bywała umieszczana m.in. na miejskich bramach np. brama z roku 1595 znajdująca się w mieście Brzeg.

Nie da się pominąć, iż w latach 80 pojawił się odręczny plan zamku, znaleziony przez Grajewskiego na kartce wetkniętej pośród XIX wiecznych gazet. Plan ten po wpisie na okładce został uznany za zamek w Krasnymstawie, w rzeczywistości pochodzi on z dzieła Naronowicza (zresztą znaleziony plan zawiera taką informacje). W samym dziele Naronowicza brak jednak wzmianki ażeby był to zamek krasnostawski. Istnienia tego typu budowli nie potwierdzają również żadne źródła historyczne. Niestety pojawienie się tego planu, stało się źródłem zaczynających żyć własnym życiem hipotez.

--------------------

* Szczekarzew (również Szczekarzow) - nazwa grodu uznawanego powszechnie za tożsamy z Krasnymstawem.

** Zamek w Lubomli, funkcjonował w czasach panowania Jagielły, pozostał po nim wzgórek z ziemnych wałów otoczony fosą, całość zlokalizowana na wschód rynku (bezpośrednio obok).

Literatura:
-K.K. Pawłowski, Krasnystaw - studium historyczno-urbanistyczne, Warszawa 1968,
-P.Boruch, Krasnystaw. woj. chełmskie - dokumentacja z badań archeologicznych na stanowisku Zamek, Lublin 1984-85,
-L. Grajewski, Nieistniejący zamek w Krasnymstawie, w Kwartalnik Architektury i Urbanistyki, Warszawa 1988,
-T.M. Nowak, Czy plan kwadratowego zamku bastionowego /.../ przedstawia zamek w Krasnymstawie, w Kwartalnik Architektury i Urbanistyki, Warszawa 1988,
-K. Stołecki, Krasnystaw - rys historyczny, Puławy 2008.

Materiał ilustracyjny:
akwarele Zygmunta Vogla z lat 1794-1810, rysunek Sierakowskiego z kolekcji J.I. Kraszewskiego, fragment planu z lat 1800-1802 - Anton Mayer von Honensfeld, oraz fotografie i grafika wykonane przez autora.

CZYTELNIA:

> KRASNYSTAW ZAPOMNIANY

ZABYTKI KRASNEGOSTAWU:

> DWÓR STAROŚCIŃSKI

> POCZTA KONNA

> STAJNIA CARSKA

> ZAMEK W K-STAWIE

> PO AUGUSTIAŃSKIE

ZABYTKI POWIATU:

> WIEŻA W KRYNICY

> ZAMEK W KRUPEM

> ZAMEK W ORŁOWIE

WYBRANE ARTYKUŁY:
>Ludowe obyczaje wielkanocne na terenie powiatu krasnostawskiego

> Chłostra - Chłopcy z Lasu

> Raport o stanie kultury- ochrona dziedzictwa

> Zrozumieć i uzasadnić działania na rzecz wyzwolenia zwierząt

> Wstawaj szkoda dnia

> O wspólną demokratyczną Palestynę - pogrzebać rozwiązanie dwu państwowe

POEZJA I PROZA
> Polityk

> Łowca Glonów

> Poezja i proza wybrana

Copyright KREV 2007/2015 - FUCK THE PSYCHO BUSH


Załóż : Własne Darmowe Forum | Własną Stronę Internetową | Zgłoś nadużycie